Autor: zespół jazzowy
Sztuką nazywana jest taka działalność artystyczna człowieka, którą wyróżnia się ze względu na związane z nią wartości estetyczne (takie jak na przykład piękno).1 Stanowi ona trwały dorobek kultury a ponadto, dzięki rozmaitym symbolom, motywom czy archetypom, ma moc przekazywania znaczeń.
W każdej kulturze przez wieki utrwalały się znaki, które miały oddziaływać na odbiorcę, kreować w nim jednostkę twórczą i indywidualną, pogłębiając tym samym jego wrażliwość i intelekt. Nic więc dziwnego, że dziedziny sztuki, takie jak literatura czy też film, przedstawiają w swych treściach bardzo często stany, w których bohaterowie doświadczają wielkich uniesień, ukazując w ten sposób swoje wewnętrzne bogactwo i swoją odrębność oraz wyjątkowość. Każdy człowiek ma bowiem prawo do bycia sobą, do bycia wolnym i twórczym, a kto ma tego świadomość nigdy nie pozwoli, aby mu to prawo zostało odebrane.
Mówiąc o buncie, trzeba zaznaczyć, że tyczy on najczęściej właśnie owej obrony praw, czasem własnych, a czasem obrony drugiego człowieka. Bunt wiąże się przecież z walką o wolność, dobro i lepszy świat.
Pierwszym z rodzajów buntu, o których będzie tutaj mowa, to bunt opisany na kartach starożytnej tragedii wybitnego reformatora dramatu – Sofoklesa. Tytuł tego dzieła to Antygona, który jest zarazem imieniem głównej bohaterki. Jej bunt związany jest z wydarzeniami dotyczącymi wojny pomiędzy jej dwoma braćmi – Polinejkesem i Eteoklesem. Ta kazirodcza córka przeklętego ojcobójcy Edypa, który ożenił się z własną matką, odważa się pochować uznanego za zdrajcę Polinejkesa. Czyniąc to wbrew woli króla Kreona i sprzeciwiając się mu, skazuje się na powolną śmierć głodową w zamurowanej jaskini.
Wartość moralna buntu tej pięknej, młodej i odważnej kobiety nie jest do końca jednoznaczna. Ambiwalencja jej poczynań polega na napięciu jakie tworzy się pomiędzy realizowanymi przez nią prawami boskimi i etycznymi, a prawami ziemskimi, które ustanawia władca. Antygona jest zarówno występującą przeciwko zakazom królewskim zbrodniarką, jak i orędowniczką religijnych zasad, które uważa za silniejsze od rozporządzeń Kreona spoiwo społeczeństwa. Jej poświęcenie jest więc także manifestacją ochrony naturalnego prawa do pochówku zmarłego. Buntując się przeciwko złu, musi także czynić zło, gdyż sprzeciwia się prawu króla.
Mówiąc o losach tytułowej bohaterki dzieła Sofoklesa nie można zapominać, że postać jej jest mocno obciążona dziedzicznie. Antygona to przecież córka Edypa i Jokasty. Nie musi być winną popełnienia żadnego wykroczenia, ponieważ cierpieć i pokutować będzie ona z wyroku fatum. Jest to nie tylko bohaterka tragiczna, której każde działanie w skutkach okaże się zgubne, jest to także osoba działająca w imię praw boskich a jej bunt nie wynika z nienawiści czy żądzy zemsty lecz, z miłości i szacunku do brata. Ponosi za to najwyższą karę.
Drugim z rodzajów buntu, jaki chciałabym omówić w niniejszej wypowiedzi, jest zjawisko, które sięga początków ludzkiej kultury, a które jest tak uniwersalne, że aktualizuje się permanentnie w życiu każdej jednostki. Jest to oczywiście bunt polegający na przeciwstawieniu się młodego – staremu.
Na ogół młodość wiąże się z postawą krytyczną wobec świata oraz z ideą postępu.2 Metaforyzujące ten okres dziecko symbolizuje z jednej strony początek, niewinność i stan przedgrzeszny, z drugiej natomiast - niewiedzę czy wręcz głupotę i naiwność. Znana jest kulturze również kreacja dziecka – bohatera, swoistego bóstwa. Przypisuje się mu irracjonalny stosunek do spraw życia.3 „Cudowny umysł dziecka, co we wszystkim widzi straszność i tajemnicę, i otchłań”.4
Na przeciwnym biegunie odnaleźć można cechy zgoła odmienne – to afirmacja rzeczywistości, tradycjonalizm, nie tylko duża ilość przeżytych lat i fizyczne niedołęstwo - to także ogromna wiedza, doświadczenie i emocjonalna stateczność oraz opanowanie.
Jasnym jest, że poczucie zagrożenia związane z tym, co nieznane i nie lubiane odpowiadać tutaj będzie poszczególnym postawom - dla młodego tradycjonalizm, opanowanie i stateczność będą cechami wyszydzanymi, dla starego natomiast postawa nierozważnego i zapalonego młodzieńca wiązać się będzie z poczuciem lęku przed tym, co nieznane.
Problematyka buntu przeciwko staremu światu, jak zostało przed chwilą zauważone, interesowała ludzkość od najstarszych wieków. Znany już w starożytności mit o Dedalu i jego synu Ikarze ukazuje właśnie te podstawowe przeciwieństwa.
Wywodzący się z rodziny królewskiej ojciec Ikara - Dedal pochodził z Aten, jednak za zabójstwo swego siostrzeńca, został skazany na wygnanie i wraz z synem osiadł się na Krecie, gdzie zyskał sobie przychylność tamtejszego władcy - Minosa. Jemu właśnie zbudował słynny labirynt.
Dedal odznaczał się wyjątkową pomysłowością oraz nieprzeciętną mądrością. Jako człowiek kochający swoje rodzinne strony, wciąż marzył o powrocie do Aten. Król jednak, widząc pożytek wynikający z jego nieprzeciętnych zdolności, nie zezwalał mu na to. Dedal obmyślił plan ucieczki – skonstruował skrzydła, za pomocą których miałby się wydostać z Krety. Jako kochający ojciec nie mógł zapomnieć o swoim młodym i porywczym synu. Podarował mu więc drugą parę skrzydeł, jednocześnie przestrzegając, że zrobione są one z wosku. Poradził mu nie wzlatywać zbyt wysoko i nie zbliżać się do Słońca, gdyż pod wpływem ciepła mogą się rozpuścić. Ikar nie posłuchał ojca i zginął roztrzaskawszy się o nadmorskie skały.
Opowieść ta stanowi pewną podstawę dla wszelkich kolejnych ujęć buntu. Zawarty w niej sens zdaje się być uniwersalny i obowiązuje we wszystkich poruszających ten problem tekstach literackich i kulturowych.
Wzlatujący w przestrzeń młodzieniec wyraża ogromną i szaleńczą odwagę, wielką potrzebę poznania świata nieznanego i zakazanego, za co traci najpiękniejszy dar – dar życia. Przeżywa więc Dedal – stateczny, rozważny i roztropny. Pozostaje jednak istotne pytanie: czy paradoksalnie to nie Ikar został zwycięzcą, dążąc do zgłębienia najwyższych i najskrytszych tajemnic? Czy warto oddać się szaleńczej woli poznania nawet za cenę życia? Czy może zawsze należy być roztropnym i nigdy nie wynosić się ponad normę?
Na koniec warto dostrzec, że pojawiający się w tym micie motyw buntu jest tak naprawdę dwuwymiarowy. Z jednej strony mamy zbuntowanego przeciwko normom i zakazom Ikara, z drugiej natomiast Dedala, który przecież obmyślając plan ucieczki, zbuntował się przeciwko niewoli, walcząc tym samym zarówno o wolność swoją, jak i o wolność syna. Mamy więc tutaj aż dwa typy buntu.
Mówiąc o sprzeciwie wobec tego, co stare i nieaktualne, należy się odnieść do utworu, który motyw ten realizował odnosząc się do sytuacji społeczno historycznej, jaka miała miejsce na przełomie epok oświecenia i romantyzmu, a więc do buntu przeciwko klasycyzmowi, empiryzmowi i racjonalizmowi. Mowa tu o najwybitniejszym z romantycznych wirtuozów słowa, Adamie Mickiewiczu i jego programowym wierszu pt.: „Oda do młodości”.
Już od pierwszych słów podmiot liryczny przeciwstawia kultywowaną przez siebie młodość nieposiadającym serc bezdusznym szkieletom, które pełzają niczym tępe płazy po zalanej odmętem ziemi. Stwory ją zamieszkujące są prymitywne i myślą egoistycznie, są one zamroczone wiekiem, starością.
Na przeciwnym biegunie tej opozycji znajdują się cechy skrajnie idealistyczne. Młodość jest czasem, kiedy można wzlecieć nad martwym światem w rajską krainę ułudy. Można przekroczyć wszelkie granice i żyć niebiańską duszą w niebiańskim świecie, daleko od spraw błahej i pustej codzienności. Zjednoczyć się i sięgając tam, gdzie wzrok nie sięga, podbić świat. „Jednością silni, rozumni szałem” – te słowa zdają się mówić o najważniejszych celach i możliwościach młodych buntowników.
Ostatnie słowa ody, świadczące o bezkompromisowym zwycięstwie tego wieku, mówią o lodach, które pękają i o nadchodzącej zbawiennej jutrzence.
Widać zatem, że dla poety buntujący się młodzi to kierujący się impulsywnością uczuć pięknoduchy, których szaleńcza pogoń za tym, co niepoznane i nieskończone, jest celem życia. Można zadać tutaj pytanie: jaka w skutkach jest taka postawa i czy nie prowadzi ona do skrajnego idealizmu miast głębszej i dwustronnej oceny sytuacji...
Jak zostało zauważone na początku, romantyczny bunt miał także powiązania polityczno – społeczne. Nie powinno to zostać tutaj pominięte. Sytuacja Polski w tym trudnym okresie zaborów skłaniała do walki o wolność i sprzeciwienia się nie tylko temu, co stare, ale także, a może przede wszystkim, braku wolności, zabranej przez trzech najeźdźców.
Taka sytuacja ma miejsce w licznych tekstach ważnych dla epoki - w Konradzie Wallenrodzie czy też Dziadach wyżej omawianego wieszcza autor stara się nawoływać do walki i buntu przeciwko zniewoleniu. Jednak taka postawa przynosiła wiele strat wśród młodych, często bardzo młodych nastolatkach, którzy nie do końca świadomi niebezpieczeństw i tortur, na jakie się narażają, chwytali za broń i przeciwstawiali się niewoli narodowej. Taką heroiczną a czasem nawet bezmyślną postawę skrytykował Juliusz Słowacki pisząc Kordiana. W utworze tym autor wchodzi w polemikę z Mickiewiczem, ukazując słabość i niemożliwość realizacji postawy młodych buntowników.
Tytułowy Kordian - bohater żyjący w tragicznym rozdarciu pomiędzy wolnością a koniecznością to Winkelried, który nie staje na wysokości powierzonego samemu sobie zadania. W chwili, w której idzie długim korytarzem komnat na Zamku Królewskim, aby zabić cara, zaczynają targać nim wątpliwości, sprzeczne uczucia. Z jednej strony bowiem pragnie wolności Polski, z drugiej jednak zdaje sobie sprawę z tego, że popełni zbrodnię. Mieszające mu w głowie Strach i Imaginacja osiągają cel, uniemożliwiając Kordianowi realizację planu. Wycieńczony wizjami, urojeniami oraz wewnętrzną walką pada on pod carskimi drzwiami w malignie.
Bunt tytułowego bohatera jest aktem nieudanym, mimo to zostaje on skazany za zamiar popełnienia zbrodni na śmierć. Nie wiadomo jednak, czy wyrok zostanie wykonany – akcja utworu urywa się.
Literackie losy straconego buntownika zdają się dawać, zarówno autorom jak i czytelnikom, nieskończone możliwości analizy głębi psychiki ludzkiej. Służąc różnym celom zawsze są tego typu osoby intrygującymi i niezmiernie ciekawymi. Do najbardziej oryginalnych, złożonych i intrygujących bohaterów -rebeliantów należy niewątpliwie Rodion Romanowicz Roskolnikow, główna postać w powieści Fiodora Dostojewskiego pt.: „Zbrodnia i kara”.
Żyjąc w skrajnej nędzy i głodzie jest Rodion kolejnym typem buntownika. Cierpiąc z powodu biedy matki i siostry, które każdy grosz odkładają na jego naukę, występuje przeciwko niesprawiedliwemu porządkowi świata. Nie chce, aby Dunia, wychodząc za bogatego i antypatycznego Łużyna, poświęcała się dla swego brata. Innym dowodem na przemawiającym za dobrym i wrażliwym sercem Roskolnikowa jest jego relacja z Sonią – głęboko wierzącą i ufającą Bogu dziewczynką pokrzywdzoną przez los, która swoje ciało oddaje za pieniądze, aby pomóc materialnie swojej biednej matce. To właśnie Sonia, po dokonaniu przez głównego bohatera zbrodni, wskazuje mu drogę pokuty.
Sprzeciwiając się niesprawiedliwości Rodion dopuszcza się najcięższej zbrodni – morduje Alonę Iwanowę, starą oszukującą lichwiarkę. Robi to, ponieważ wierzy, że czyn ten jest moralnie usprawiedliwiony – usuwa ze społeczeństwa, jak sam to określa, „jednostkę wszawą”. Przygotowując się starannie do morderstwa nie mógł przewidzieć jego następstw, zarówno związanych z wewnętrzną sferą psychiki, jak i z okolicznościami przypadkowymi, które doprowadziły do kolejnego zabójstwa, tym razem siostry Alony Iwanowy – Lizawiety.
Dopiero teraz możemy poznać prawdziwy charakter umęczonego wyrzutami sumienia Roskolnikowa. Popada on w ciężką, trwającą cztery dni, chorobę. Ciągle majacząc i miewając nieustanne koszmary, ukazuje stan swojej cierpiącej w rozterkach duszy. W chwilach przebudzenia znajduje się w stanie niezwykłego pobudzenia i rozdrażnienia, a depresję pogłębiają rozmowy o zabójstwie lichwiarki, które w jego pokoju prowadzą koledzy: Razumichin oraz lekarz Zosimow.
Roskolnikow w miarę upływu czasu uświadamia sobie, że jego praktyka okazała się całkowitym zaprzeczeniem teoretycznych rozważań na temat ludzi „zwykłych” i „niezwykłych”, którym to miałyby przysługiwać inne prawa. Upadł on na samo dno, a gdy to zrozumiał, przyznał się do winy i dobrowolnie poddał się karze ośmiu lat katorgi na Syberii. Sonia, która z miłości do Rodiona zdecydowała się dzielić z nim cierpienie, przyczyniła się ostatecznie do tego, że wreszcie po roku więzienia padł on przed nią z płaczem i błagał o przebaczenie. Żeby zacytować jedne z ostatnich słów powieści: „(...) zmartwychwstał i wiedział o tym, czuł to w pełni całym odnowionym jestestwem (...)”.5
Puentując powyższe rozważania na temat buntu, nietrudno zauważyć, że nie można problemu tego rozpatrywać jednostronnie, nie zwracając uwagi na głębię i ambiwalemcję tego problemu. Każdy z omówionych buntowników posiadał swoje racje, jednak nie każdy sprostał narzuconym na siebie wymaganiom. Konstatując można jednak stwierdzić, że mieliśmy tutaj do czynienia z dwoma typami rebelianta. Pierwszy to taki, którego bunt ma charakter nieszkodliwy względem innych. Nie wpływa on na wolność drugiego człowieka. Drugi typ buntu natomiast to taki, którego powodzenie wiąże się z ograniczeniem wolności drugiej osoby, a często nawet z pozbawieniem jej życia. Jest to bez wątpienia bunt, który będzie należał do sfery tego, co złe i niemoralne. Nikt bowiem z nas nie może działać na czyjąś szkodę, gdyż wedle prawa moralnego – wolność nasza kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność drugiego człowieka.
Plan ramowy
1.Wstęp.
a)definicja sztuki – rola motywów, symboli i innych znaków kultury w
kształtowaniu indywidualnej świadomości odbiorcy
b)bunt jako obrona wolności i prawa do bycia sobą
2.Rozwinięcie.
a) „Antygona” Sofoklesa:
- historia buntu tytułowej bohaterki
- ambiwalentny charakter wykroczenia – napięcie pomiędzy realizacją
praw boskich i ziemskich
- kara obciążonej dziedzicznie bohaterki – śmierć z wyroku fatum
poniesiona w imię wartości etycznych i rodzinnych
c)„Mit o Dedalu i Ikarze”
- bunt młodego przeciwko staremu – omówienie symboliki
omówienie treści oraz problematyki utworu
natura i charakter buntu Ikara
problem słuszności jego postawy
podwójny charakter buntu: bunt Ikara i bunt Dedala
d)„Oda do młodości” Adama Mickiewicza
- polityczno – historyczny charakter utworu
- przeciwstawienie pokolenia młodych pięknoduchów starym niedołężnym i
ociemniałym bezdusznikom
jednogłośny i bezsprzeczny kult buntu wyidealizowanej młodości.
e) „Kordian” Juliusza Słowackiego
nieprzeciętna wrażliwość i współczucie przyczyną pragnienia przeciwstawienia
się niesprawiedliwości
chęć poświęcenia się dla dobra ojczyzny jedyną
nadzieją dla utraconego sensu życia – postać rebelianta - patrioty
pycha i niewiara w rzeczywiste zwycięstwo przyczyną
klęski Kordiana
d)„Zbrodnia i kara” Dostojewskiego
Rodion Roskolnikow – z miłości do rodziny żyjący w
biedzie bohater
bunt jako morderstwo starej lichwiarki i jej siostry następstwem
intelektualnych rozważań
poczucie winy i dobrowolne oddanie się karze –
nawrócenie się Roskolnikowa
3.Zakończenie.
a)dwa typy buntu – bunt nie naruszający wolności drugiego człowieka i bunt, który prowadzi do skrzywdzenia a nawet zamordowania drugiej osoby
b)refleksja na temat granic ludzkiej wolności.